Poszukiwany, poszukiwana obsada – kultowi aktorzy filmu

„Poszukiwany, poszukiwana” to jeden z tych filmów, które nie starzeją się mimo upływu dekad – a jego siłą są przede wszystkim ludzie stojący przed kamerą. Polski barwny film komediowy z 1972 roku w reżyserii Stanisława Barei zebrał na planie obsadę, która dziś uchodzi za absolutną elitę polskiego kina rozrywkowego. W ciągu roku od premiery film obejrzało prawie 2 miliony osób, a dochody z kas kinowych wyniosły ok. 13 milionów złotych. Każda z kluczowych ról – od roztrzepanego historyka sztuki po podejrzanego „profesora” – trafiła w ręce aktorów, których biografie są równie ciekawe, co postacie przez nich grane.

Film, który powstał niemal przypadkowo – historia produkcji

Pracownik muzeum, historyk sztuki Stanisław Maria Rochowicz, zostaje niesłusznie oskarżony o kradzież obrazu autorstwa Bogdana Adamca. Domniemanemu złodziejowi grozi 5 lat więzienia. Przerażony tą perspektywą postanawia ukrywać się w przebraniu kobiecym, aż namaluje kopię zrabowanego płótna i niepostrzeżenie ją podrzuci. To prosta, komediowa fabuła – ale w rękach Barei zamieniła się w coś znacznie więcej.

Film jest satyrą na zjawiska społeczne w Polsce okresu przełomu lat 60. i 70. XX wieku. Reżyser oraz Jacek Fedorowicz potraktowali zmiany miejsca pracy przez głównego bohatera jako doskonały pretekst do humorystycznego sportretowania różnych środowisk: od socjalistycznych „technokratów” począwszy, a na domorosłych bimbrownikach skończywszy.

Droga do ekranu nie była usłana różami. Czesław Wiśniewski i Jerzy Jesionowski jako uczestnicy kolaudacji, która odbyła się 31 października 1972 roku, wypowiadali się o nim negatywnie, stawiając zarzuty ukazywania osób piastujących wysokie stanowiska w negatywnym świetle oraz dając do zrozumienia reżyserowi, że nie będzie tolerancji dla wyszydzania władzy w jego twórczości. Bronili go za to Aleksander Ścibor-Rylski oraz Tadeusz Konwicki. Film ostatecznie trafił na ekrany i odniósł ogromny sukces – w 1974 roku „Poszukiwany, poszukiwana” został wyróżniony podczas festiwalu Queens Council of the Arts w Nowym Jorku.

Przy obsadzaniu głównej roli rozważano kilku kandydatów. Początkowo główną rolę miał zagrać współautor scenariusza Jacek Fedorowicz, jednak zbyt szybko odrastał mu zarost. W przesłuchaniach i zdjęciach próbnych brał udział także Janusz Gajos, jednak okazał się zbyt atletyczny.

Stanisław Bareja – człowiek, który widział PRL na wylot

Stanisław Bareja urodził się 5 grudnia 1929 roku w Warszawie, zmarł 14 czerwca 1987 roku w Essen. Matka Stanisława zajmowała się domem. Ojciec Sylwester Kazimierz prowadził – w spadku po swoim ojcu – zakład wędliniarski na Mokotowie. Bareja rozpoczął naukę w Państwowej Wyższej Szkole Filmowej w Łodzi w 1949 roku, tuż po zakończeniu liceum w Jeleniej Górze. Dyplom magisterski otrzymał jednak dopiero w 1974 roku, gdyż jego film dyplomowy „Gorejące czapki”, przedstawiony w 1958 roku, został odrzucony.

W latach siedemdziesiątych objawił się nowy Bareja. We współpracy z Jackiem Fedorowiczem zrealizował filmy „Poszukiwany, poszukiwana” i „Nie ma róży bez ognia”, a ze Stanisławem Tymem: „Brunet wieczorową porą”, „Co mi zrobisz jak mnie złapiesz” i „Miś”. W piwnicy jego domu były drukowane pierwsze numery „Tygodnika Mazowsze”, a w jego mieszkaniu odbywały się spotkania Regionalnego Komitetu Wykonawczego NSZZ „Solidarność”.

Stanisław Bareja nigdy nie był nominowany do najważniejszych nagród filmowych, pozostając w cieniu twórców Polskiej Szkoły Filmowej oraz kina moralnego niepokoju, pośmiertnie doczekał się jednak najwyższych wyrazów uznania. W 2008 roku został ogłoszony Reżyserem Komediowym Stulecia, zdobywając Specjalną „Złotą Kaczkę” 100-lecia Polskiego Kina. Reżyser zmarł 14 czerwca 1987 roku w wyniku udaru mózgu. Przebywał wówczas na stypendium w Essen, gdzie pracował przy produkcji filmów dokumentalnych dla Muzeum Folkwang.

Wojciech Pokora – Marysia, której nie chciał grać

Wojciech Pokora urodził się 2 października 1934 roku w Warszawie. Jego mama Janina była nauczycielką języka polskiego, a tata Wacław inżynierem. Zgodnie z rodzinną tradycją Wojciech miał zostać inżynierem. Uczył się w Technikum Budowy Samochodów w Warszawie przy ulicy Targowej. Po szkole przez kilka lat pracował w warszawskiej Fabryce Samochodów Osobowych. Życie potoczyło się jednak inaczej.

W 1958 roku ukończył Wydział Aktorski warszawskiej PWST i rozpoczął karierę aktorską. Po raz pierwszy przed kamerami wystąpił co prawda już w 1953 roku, w niewielkiej roli w filmie „Przygoda na Mariensztacie”, ale pierwszą „prawdziwą” rolę zagrał dopiero siedem lat później w komediodramacie „Zezowate szczęście” Andrzeja Munka. W latach 1958–1984 występował na deskach Teatru Dramatycznego, następnie Teatru Nowego (1984–1990), a od 1984 do 2001 związany był z Teatrem Kwadrat.

Rola, która przylgnęła na całe życie

To właśnie w tym czasie Wojciech Pokora otrzymał propozycję od Stanisława Barei, aby wcielił się w postać Marysi w kultowym filmie „Poszukiwany, poszukiwana”. Początkowo aktor nie był z tego zadowolony i chciał się od niej „wymigać”. Była to jednak znakomita rola, na którą namówiła go żona Hanna. Reżyser Stanisław Bareja nie chciał do niej Janusza Gajosa (za zwalisty) ani Jacka Fedorowicza (za chudy) i wybrał Wojciecha Pokorę, który miał akurat jechać z żoną na luksusowe wczasy do Bułgarii i ani myślał grać, ale żona przyklasnęła temu.

Efekty były spektakularne – i jednocześnie kłopotliwe. Przez lata dzwonili do niego ludzie z propozycją pracy dla Marysi jako pomocy domowej; musieli trzy razy zmieniać numer telefonu. Nieustannie też dzwonił domofon; jak ktoś wracał z nocnej zabawy i przechodził obok ich domu, to czuł się w obowiązku zadzwonić i zapytać o Marysię.

Życie prywatne i rodzina

Od 1957 roku do śmierci aktora żoną Wojciecha Pokory była Hanna Pokora. Kobieta nie była osobą publiczną i unikała medialnego rozgłosu, a ślub wzięli oni w tajemnicy przed swoimi rodzicami. Razem z żoną Wojciech Pokora doczekał się dwóch córek, Anny Pokory i Magdaleny. Dodatkowo ma pięcioro wnucząt, w tym aktorkę Agatę Nizińską.

Wojciech Pokora i jego żona Hanna byli razem ponad 60 lat. Był również aktorem w kabaretach Owca (1966–1968), Dudek i Olgi Lipińskiej (1990–2005), a także pracował jako wykładowca akademicki w PWST w stolicy oraz reżyser teatralny. Zmarł 4 lutego 2018 roku z powodu komplikacji po udarze mózgu, którego doznał w grudniu 2017. Pogrzeb aktora odbył się 10 lutego 2018 roku, a został on pochowany na cmentarzu Bohaterów Bitwy Warszawskiej 1920 r. w Radzyminie.

Wiesław Gołas – żołnierz AK i mistrz komedii

W filmie Barei Wiesław Gołas wcielił się w Wiesława Karpiela – zalotnika, który próbuje szczęścia u przebranej gosposi. To rola drugoplanowa, ale Gołas robił z takich ról małe arcydzieła. Wiesław Gołas przyszedł na świat w Kielcach 9 października 1930 roku. Jego dzieciństwo było naznaczone wojną – ojciec Wiesława, Teofil, jako sierżant 2. Pułku Artylerii Lekkiej Legionów brał udział w kampanii wrześniowej, a po klęsce wojsk polskich musiał się ukrywać – nie potrwało to jednak długo, gdyż został schwytany przez okupanta i osadzony w obozie koncentracyjnym w Majdanku, gdzie zmarł.

W 1943 roku Wiesław Gołas zasilił Szare Szeregi – przybierając pseudonim „Wilk”. W 1944 roku, jako podziemny bojownik, został schwytany przez gestapo, trafiając do tej samej celi, w której przebywał wcześniej jego ojciec Teofil. Po wojnie marzył o aktorstwie. W 1954 r. ukończył warszawską PWST i zadebiutował na scenie Teatru Dolnośląskiego we Wrocławiu.

Znany twórca komedii obsadzał Gołasa niemal w każdym swoim filmie: w 1965 roku aktor wcielił się w tytułową rolę w serialu „Kapitan Sowa na tropie”, w latach 70. grał w „Nie ma róży bez ognia” (1974), „Poszukiwany, poszukiwana” (1972), „Brunecie wieczorową porą” (1976), a później dołączył do obsady serialu „Alternatywy 4″ (1983). W pamięci Polaków zapisał się też jako Tomasz Czereśniak, członek załogi „Rudego”, w kultowym serialu „Czterej pancerni i pies”.

Wiesław Gołas w swojej filmowej karierze wcielił się w ponad 100 ról. Odznaczony m.in. Krzyżem Wielkim Orderu Odrodzenia Polski (pośmiertnie, 2021), Krzyżem Oficerskim (1978) i Kawalerskim (1963) Orderu Odrodzenia Polski oraz Złotym Medalem „Zasłużony Kulturze Gloria Artis” (2009).

Wiesław Gołas był dwukrotnie żonaty. Jego pierwszą żoną była Elżbieta Szczepańska, z którą miał córkę Agnieszkę. Drugą żoną, do jego śmierci, była Maria Krawczyk-Gołas. W 2000 roku wydany został tom wspomnień zatytułowany „Na Gołasa”, spisany przez córkę aktora, Agnieszkę Gołas-Ners. Wiesław Gołas zmarł 9 września 2021 roku w Warszawie. Aktor pochowany został na cmentarzu Powązkowskim w Warszawie.

Jolanta Bohdal – aktorka, która zniknęła

Jolanta Bohdal urodziła się w 1942 roku w Nieświeżu, na terenie dzisiejszej Białorusi. Po wojnie jej rodzina wróciła do Polski, zamieszkała w Świdwinie. Jolanta Bohdal studiowała w warszawskiej Szkole Teatralnej, którą skończyła w 1963 roku. W latach 1963–1967 występowała w Teatrze im. Osterwy w Lublinie, od 1967 do 1978 w Teatrze Polskim w Warszawie, a w latach 1980–1983 w Teatrze Współczesnym w Szczecinie.

Jolanta Bohdal miała już spory dorobek, gdy Stanisław Bareja zaproponował jej rolę Kasi Rochowicz w filmie „Poszukiwany, poszukiwana”. Wydawało się, że 30-letnia wówczas aktorka stołecznego Teatru Polskiego – dzięki swej znakomitej kreacji w cieszącej się ogromną popularnością komedii – dołączy do grona najpopularniejszych gwiazd w kraju. Okazało się jednak, że kino nie ma na nią pomysłu, a reżyserzy widzą w niej tylko ciało. Role, jakie proponowano Jolancie Bohdal po premierze „Poszukiwanego, poszukiwanej”, nie spełniały zawodowych ambicji aktorki.

Osiem lat później, zawiedziona brakiem ciekawych propozycji, wyjechała do Szczecina, co definitywnie pogrzebało jej karierę filmową. Jolanta Bohdal po 1980 roku zagrała niewielkie rólki w tylko trzech produkcjach. Po raz ostatni wystąpiła przed kamerą w 1985 roku, a kilka miesięcy później zdecydowała się zmienić zawód. Została reżyserem teatralnym, ale i na tym polu nie odniosła sukcesu. W 1992 roku – zniechęcona do profesji, która okazała się jej wielkim zawodem – wycofała się z życia publicznego.

Aktorka wycofała się z życia publicznego, nie udziela wywiadów, nie pokazuje się na żadnych premierach czy festiwalach. Nawet nie wiadomo, czy mieszka w Polsce, czy wyjechała, czy ma rodzinę. Jej historia to jeden z bardziej smutnych rozdziałów w annałach polskiego kina lat 70.

Mieczysław Czechowicz – głos Misia Uszatka w roli bimbrownika

Mieczysław Czechowicz urodził się 28 września 1930 roku w Lublinie. Był synem oficera Wojska Polskiego. Jego dzieciństwo – podobnie jak wielu rówieśników – zostało brutalnie przerwane przez wojnę. W filmie Barei zagrał jedną z najbardziej pamiętnych ról drugoplanowych – kojarzony jest z rolą „Pana profesora” przeprowadzającego badania nad potwierdzeniem „procentu cukru w cukrze w zależności od podziemnego promieniowania na tym terenie” w komedii „Poszukiwany, poszukiwana”.

W latach 1962–1964, trzy razy z rzędu, zdobywał Srebrną Maskę w plebiscycie „Expressu Wieczornego” dla najpopularniejszego aktora telewizyjnego. Czechowicz przeszedł do historii dzięki genialnym rolom m.in. w „Kabarecie Starszych Panów”, „Janosiku”, „Niewiarygodnych przygodach Marka Piegusa” oraz użyczeniu głosu Kubusiowi Puchatkowi i Misiowi Uszatkowi.

Absolwent warszawskiej Państwowej Wyższej Szkoły Teatralnej, Czechowicz grał w licznych filmach, sztukach teatralnych i kabaretach. Pracował w Teatrze Narodowym, a także w innych warszawskich teatrach. Mieczysław Czechowicz zmarł 14 września 1991 r. w Miedzeszynie. Spoczął na Starych Powązkach w Warszawie.

Ciekawostki i kulisy produkcji

Za filmem kryje się kilka historii, które warto znać. Przede wszystkim – rola Marysi nie była dla Pokory czymś wymarzonym. Sam aktor jej nie lubił, bo Marysia przylgnęła do niego na długo. Ludzie wołali za nim „O Marysia!” albo „Te, Marysie, zupa Ci kipi!” Nawet, kiedy w stanie wojennym przepuszczali go w kolejce po benzynę jako Marysię, czuł się głupio.

• Premiera „Poszukiwanego, poszukiwanej” odbyła się 22 kwietnia 1973 roku.
• Scenariusz napisali wspólnie Stanisław Bareja i Jacek Fedorowicz, muzykę skomponował Jerzy Matuszkiewicz, a zdjęcia wykonał Jan Laskowski.
• Do roli w filmie namówiła Pokorę żona, pożyczyła mu swoją perukę i zrobiła sukienkę.
• Bartosz Staszczyszyn odczytywał film Barei jako przykład filmowego cross-dressingu w polskim filmie.

Tak o inspiracjach Barei mówiła Hanna Kotkowska-Bareja, żona reżysera: „Zawsze najbardziej inspirowała go rzeczywistość (…), w jego filmach znalazły się więc fragmenty naszego życia – miejsca, sytuacje, wydarzenia, często też przedmioty”.

Dlaczego ta obsada jest wyjątkowa?

Każdy z aktorów, który pojawił się w „Poszukiwany, poszukiwana”, wnosił do filmu coś osobistego – własne doświadczenia, własny styl komediowy, własną historię. Pokora – mistrz ciepłego humoru i fizycznej komedii. Gołas – weteran AK, który śmiech traktował jako akt wolności. Czechowicz – trzykrotny zdobywca Srebrnej Maski, znany z precyzji w graniu postaci absurdalnie serio. Bohdal – aktorka z prawdziwym potencjałem, któremu system nie dał szansy się rozwinąć.

Film Barei jest jednym z największych klasyków polskiej kinematografii, z wyjątkowym humorem, który wciąż zachwyca widzów do dziś. To nie przypadek – to efekt spotkania wyjątkowych ludzi w jednym miejscu i czasie, pod okiem reżysera, który jedynym, wiernym sprzymierzeńcem miał publiczność, która od początku tłumnie chodziła na jego filmy.